شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری کرخه و شاوور
تاریخچه

 

 

1- تاریخچه شبکه آبیاری کرخه:

فعاليتهای كشاورزي در منطقه حميديه از زمان صولت الدوله در سال 1314 با نصب يك دستگاه پمپ ديزلي در منطقه حميديه بر روي ساحل چپ رودخانه كرخه جهت تأمين آب بخشي از اراضي باز مي گردد . اين تلمبه خانه چند صد هكتار از اراضي سمت چپ رودخانه كرخه و اراضي اطراف روستاي كوت را آبياري مي نمود . شركت كشاورزي جنوب نيز براي توسعه كشاورزي در منطقه ، تلمبه خانه جديدي در مجاورت تأسيسات قديمي نصب و چند هزار هكتار از اراضي حميديه و اطراف را مشروب ساخت . 

سازمان برنامه و بودجه توسط مهندسين مشاور از سال 1318 مطالعات مرحله شناخت و توجيهي احداث شبكه آبياري و زهكشي در دشت آزادگان ( دشت ميشان ) را شروع و تكميل نمود . بنگاه مستقل آبياري در سال 1328 عمليات اجرائي طرح فوق را آغاز و تا سال 1337 اغلب عمليات مربوط به ساختمان سد كرخه – كانالهاي اصلي و شبكه آبياري منطقه را باتمام رسانده و مورد بهره برداري قرار داد . با احداث سد كرخه شبكه آبياري نيمه مدرن حميديه و قدس توسط سازمان عمران كرخه اجرا و مورد بهره برداري قرار گرفت . بدليل خاكي بودن مسير كانالها و تخريب بخشي از اراضي و كاهش شديد بهره برداري از منابع آب و خاك طي سالهاي 1352 الي 1357 مطالعات مرحله اول و دوم تهيه نقشه هاي اجرائي شبكه مدرن حميديه و قدس توسط شركت مهندسين خدمات ايران زمين انجام پذيرفت . 

در سال 1362 قرارداد اجراي پروژه حميديه سمت چپ به جهاد سازندگي اصفهان و در سال 1365 قراردادهاي اجرائي پروژه حميديه سمت راست و قدس با شركت هاي كيسون و جاب منعقد گرديد . 

در سال 1368 عمليات اجرائي شبكه 1 و 2 آبياري و زهكشي طرح هاي حميديه و قدس خاتمه يافته و مورد بهره برداري قرار گرفت . 

2- شرایط اقلیمی:

اراضي منطقه حميديه و قدس داراي تابستانهاي گرم و طولاني با رطوبت كم و زمستانهاي ملايم و كوتاه است حداقل و حداكثر درجه حرارت به ترتيب مربوط به ماههاي دي و تير ميباشد ميزان بارندگي ساليانه در اين مناطق كم و پراكنش آن بيشتر در ماههاي آذر تا اسفند ماه صورت  مي گيرد.

-فصل بارندگي در منطقه معمولاً از اواخر مهر ماه شروع و تا اوايل ارديبهشت ماه ادامه مي يابد متوسط حداكثر بارندگي  ماهيانه در ايستگاه حميديه 6/49 ميليمتر و متوسط حداقل  بارندگي ماهيانه 5/3 ميليمتر ميباشد .

- ميانگين حداكثر درجه حرارت در ايستگاه حميديه 45 درجه سانتيگراد و ميانگين حداقل درجه حرارت در همين ايستگاه در سردترين ماه سال (ديماه) 10/6 درجه سانتي گراد است .

- متوسط ساليانه ميانگين حداكثر و ميانگين حداقل رطوبت نسبي در ايستگاه حميديه بترتيب 09/85% و 18/27% مي باشد .

- حداكثر سرعت متوسط باد مربوط به ماه خرداد در ايستگاه هواشناسي اهواز برابر 62/3   و حداقل آن درآذرماه برابر 81/1متر در ثانيه است در طول ماههاي ارديبهشت تا مهر معمولاً نيمي از هر ماه هواي منطقه پر از گرد و غبار بوده و براي اهالي محل مشكلاتي را فراهم        مي كند . 

3- خاک های منطقه حمیدیه:

خاكهاي منطقه حميديه از رسوبات آبرفتي رودخانه هاي كرخه و كرخه نور وهمچنين موادي كه بوسيله طوفانهاي شني انتقال يافته تشكيل شده است . خاكهاي منطقه شمال شرقي مجاور جاده ارتباطي اهواز حميديه داراي رسوبات واريزه اي نيز بوده كه از تشكيلات ماسه سنگي اين مناطق سرچشمه گرفته است . ميزان مواد آلي لايه ها سطحي خاك در عمق 20 سانتيمتر خيلي كم و در حدود 7/0 تا 35/0 درصد و لايه هاي 40-20 سانتيمتر حدود 25/0 تا 5/0 درصد است . آهك در خاكهاي منطقه نسبتاً زياد و مقدار آن حدود 30 تا 40 درصد است . ميزان گچ موجود در خاك تا عمق يك متري از سطح زمين بسيار متغير است لايه هاي عميق تر از يك متر تجمع كريستالهاي درشت گچ بخوبي قابل رؤيت است .

در نتيجه چون ميزان فسفر و ازت در اين خاكها ناچيز است براي تأمين حالصخيزي خاكها استفاده از كودهاي ازته و فسفر امري ضروري است .

4- وضعیت کشاورزی منطقه:

از قديم الايام فعاليت هاي كشاورزي در دو منطقه حميديه و قدس وجود داشته و توليدات كشاورزي و دامي بخش اعظم درآمد اهالي اين مناطق را تشكيل داده است . پس از مطالعه جامع اراضي دشت آزادگان در قالب استفاده از پتانسيل هاي آب و خاك استان منطقه حميديه و قدس بعلت كيفيت برتر خاك و امكان تأمين آب از رودخانه كرخه انتخاب و جهت احداث شبكه آبياري و زهكشي در اولويت قرار گرفتند .

در نتيجه احداث شبكه آبياري و زهكشي در اين مناطق كه قدمت آن بيش از 30 سال است .كشاورزي رونق يافته و اين امر باعث توسعه نسبي وضعيت اقتصادي منطقه شده است . بر اساس شواهد موجود كشت هاي گندم ، جو،– صيفي جات و علوفه كشت هاي غالب منطقه بوده اند . متأسفانه بنا به عللي مانند رسوبگذاري و رويش علف هاي هرز در اين شبكه ، شور شدن اراضي بعلت عدم وجود سيستم زهكشي زيرزميني و تـخريب زهكـشهاي سطـحي ، عـدم دسـترسي به مـاشين آلات كشاورزي مدرن و عدم ترويج و آموزش كشاورزي مدرن ، شبكه مذكور سريعاً مستهلك شده و راندمان بهره وري آن به شدت تقليل يافته است .

5- منابع تامین آب:

منبع تأمين آب اراضي مناطق حميديه و قدس و بطور كلي دشت آزادگان رودخانه كرخه است . اين رودخانه درمحل سد انحرافي كرخه از طريق كانالهاي اصلي سمت چپ (وصيله) و راست (قدس) آب مورد نياز اراضي حميديه و قدس را تأمين مي نمايد .

رودخانه كرخه از سلسله جبال زاگرس سرچشمه گرفته و از دو شاخه اصلي به نامهاي سميده و كشكان تشكيل شده است . رودخانه سميده خود از به هم پيوستن رودخانه هاي قره سو و گاماسياب بوجود مي آيد حوزه كوهستاني اين رودخانه تا ايستگاه هيدرومتري پاي پل ادامه داشته و در اين محل رودخانه وارد دشت خوزستان ميشود . از شيب رودخانه كرخه پس از ورود به دشت كاسته شده . بدليل برداشت هاي مكرر آب حد فاصل ايستگاههاي پاي پل تا حميديه دبي رودخانه بتدريج كاسته ميشود . مسير رودخانه در اين محدوده داراي پيچ و خم هاي زيادي است . حوالي روستاي كوت واقع در پائين شهر حميديه رودخانه تغيير جهت داده و بسمت شمال غربي متمايل ميشود رودخانه كرخه در دشت آزادگان به دو شاخه نيسان و هوفل تقسيم شده كه هر دو شاخه در انتها به هورالعظيم ميريزند . قبل از احداث سد مخزني كرخه رودخانه كرخه داراي تغييرات شديد دبي بود بنحوي كه جريانات زياد آب در دوره هاي بارندگي و ذوب برف از بهمن تا اواخر ارديبهشت با حداكثر ميزان دبي در فروردين و ارديبهشت و نزول سريع آن با حداقل دبي در شهريور ماه مواجه بوديم . ضمناً بعلت هدايت زه آبهاي حاصل از آبياري اراضي بين پاي پل و حميديه آب رودخانه كرخه بشدت تحت تأثير قرار مي گيرد . 

6- الگوی کشت در منطقه حمیدیه:

كشت تابستانه : لوبيا – هندوانه – خيار – ماش – علوفه – سبزي – يونجه – ذرت – شلتوك – باميه – گوجه – مركبات – بادمجان و كدو – آفتابگردان – كنجد – هويج 

كشت زمستانه : گندم – گوجه هوائي –گوجه زير پلاستيك – يونجه – سبزي – سيب زميني – پياز – باقلا – كلزا – چغندر – كاهو و كلم – هويج – سير – ذرت – آفتابگردان – گل – مركبات  

 

 1-تاریخچه شبکه آبیاری شاوور:

در سال 1314 كه عمران و آبادي خوزستان موردتوجه دولت وقت قرار گرفت ، مقرر شد تا در راستاي تأمين آب زراعي منطقه شاوور اقدام به احداث ساختمان سدهاي خيرآباد و شاوور گردد . از زمان احداث سد ها بدليل عدم احداث شبكه آبياري و زهكشي بهره برداري مطلوب از اين سدها  بعمل نمي آمد تا اينكه در سال 1344 با آغاز كار سازمان عمران كرخه و شاوور مطالعاتي در اراضي آبخور رودخانه شاوور انجام گرفت كه با توجه به وسعت منطقه و اعتبارات عمراني در آن زمان مقرر شد در بدو امر منطقه اي به وسعت 5000 هكتاري از زمينهاي قسمت سفلاي دشت را براي آزمايش عمليات اصلاح اراضي و شستشوي خاك و چگونگي بهره برداري از خاكهاي شور اختصاص داده و اجراي كار را به سازمان آب و برق خوزستان محول نمايند . 

ساختمان شبكه آبياري اين طرح كه بنام طرح 5000 هكتاري موسوم است با اصول فني و علمي و زهكشهاي عمقي از چند سال قبل تكيمل گرديده كه در حال حاضر مورد بهره برداري قرار مي گيرد . 

2- وضعیت اقلیمی:

دشت شاوور با آب و هواي خشك و تابستانهاي گرم و طولاني كه معمولاً از اواسط ارديبهشت ماه تا اوايل مهر ماه ادامه دارد متوسط حداكثر درجه حرارت اين منطقه را گاهي تا 55 درجه سانتيگراد افزايش داده و متوسط حداقل درجه حرارت آن معمولاً 4/5 درجه سانتيگراد در زمستان است . 

         منطقه با آب و هواي خشك گرمسيري TROPICAL توام با بادهاي گرم و گرد و خاك است كه در جهت شمال و غرب با سرعتي معادل حداكثر تا 90 كيلومتر در ساعت جريان دارد . 

       ميزان بارندگي مانند اغلب نقاط گرمسيري كم و غالباً با رگبارهاي تند همراه ميباشد كه اين امر باعث از بين رفتن محصولات صيفي در بهار ميگردد . 

آمار چند ساله اخير متوسط بارندگي را 9/221 ميليمتر در سال ذكر نموده و بهمين دليل براي تأمين آب آبياري در طول دوره زراعي نياز به آبياري مصنوعي است . 

3- رودخانه شاوور:

رودخانه شاوور در حدود 15 كيلومتري شمال شهر شوش از حوزه آبياري حسين آباد شوش و سگوند دزفول سرچشمه گرفته كه پس از آبياري قراء مجاور رودخانه و عبور از زير پل شاوور قسمت كوچكي از اراضي واقع در انهار مالح و قومات را مشروب ساخته و سپس از محل سدهاي خيرآباد و شاوورعبور مي نمايد و در پايين دست سد شاوور اراضي آهو دشت و سمت راست خود

 را آبياري مي نمايند . رودخانه شاوور در حوالي نهر مزرعه به قسمت جنوبي زمينهاي شاوور وارد شده و پس از آن به انشعابات كوچك تقسيم و وارد باتلاقهاي متعدد و وسيعي مي گردد . 

منشاء اصلي تأمين آب رودخانه شاوور جريان وسيع آبهاي زير زميني است كه بصورت چشمه هاي كوچك و متعدد در اراضي بالادست ظاهر مي گردند . منبع ديگر تأمين آب رودخانه زه آبهاي هاي انهار آبياري قديمي مشتق از رودخانه كرخه بوده كه شامل هرموشي ، چيچالي ، دهداري ميباشند كه اخيراً با مسدود شدن اين انهار زه آب حاصل از كانال دز غربي بخصوص آبهاي برگشتي از آبياري اراضي هفت تپه جايگزين آنها شده است . بدين ترتيب رودخانه شاوور بصورت يك زه كش طبيعي عمل مي نمايد كه در طول مسير وضع زاينده اي بخود گرفته بطوريكه ميزان جريان طبيعي آن بطرف پايين دست در حال افزايش است . 

4- وضعیت موجود شبکه آبیاری و زهکشی شاوور:

با اينكه اطلاعات مختصري از تاريخچه آبياري دشت شاوور موجود است ولي اراضي منطقه بطور كلي از چند قرن پيش تحت آبياري قرار داشته است . در گذشته مشكلات و مسائل مربوط به نحوه توزيع آب سبب شد تا در سال 1316 سد شاوور مورد بهره برداري قرار گيرد و از طريق نهر لشكرآباد آب مورد نياز اراضي جنوب دشت تأمين گردد . همچنين باتكميل سد خيرآباد در سال 1319 قسمتي از آب مورد نياز اراضي شمال دشت تأمين شد . با احداث دو سد انحرافي مسئله توزيع آب تا حدودي مرتفع گرديد ليكن مشكلات شوري اراضي هنوز بقوت خودباقيمانده است كه البته با اجراي طرح 5000 هكتاري معضلات قسمتي از خاكهاي زير پوشش آن طرح مرتفع شده است اما بخش عمده اراضي دشت با مسائل پستي و بلندي و افزايش شوري فوق العاده روبرو ميباشد . 

5- رطوبت:

با وجود هواي خشك تابستاني بادهایي كه از سمت دريا عبور مي كنند مقادير زيادي بخار آب با خود حمل نموده و هواي منطقه را كه جزئي از جلگه خوزستان است از رطوبت اشباع مي نمايند مقدار اين رطوبت كه بنام شرجي موسوم است گاهي تا 80 درصد مي رسد . متوسط رطوبت نسبي ماهانه در طول سال حداقل 9/41 درصد در دي ماه و حداكثر 7/76 درصد در تيرماه و متوسط رطوبت نسبي سالانه 55 درصد است .

6- تبخیر:

كيفيت اقليمي منطقه حاكي از آن است كه تبخير و تعرق در تابستان شديد و مقدار متوسط ساليانه آن 3/3542 ميليمتر در سال يا حدود شانزده برابر مقدار بارندگي ساليانه است . 

در شرايط اقليمي منطقه شاوور به ويژه در جلگه خوزستان كه ميزان نزولات آسماني كمتر از ميزان تبخير است خطر گرايش كيفيت خاكهاي محدوده مورد بررسي به شوري قليائيت بواسطه بالا آمدن رطوبت از طريق آبخوانهاي تحت الارضي همواره وجود دارد كه خود يكي از عوامل مهم در پيدايش خاكهاي شور و قليائي است . زيرا بارانهاي بي موقع قادر به شستشوي املاح از درون خاكها نبوده و تجمع املاح محلول در خاك كيفيت آبهاي تحت الارضي را نامطلوب ميسازد كه براي آبياري مطلقاً مساعد نخواهد بود . 

7- توپوگرافی:

اراضي شاوور شمالي با شيب ملايم از جهت شمال به جنوب و شرق به غرب كاملاً مسطح بوده و اراضي حوالي منطقه آهو دشت توام با تپه ماهورهاي كم ارتفاع و پستي و بلندي است . 

رشته تپه ماهورها و آب بريدگيهاي بي شماري از محل پل شاوور و بموازات جاده آسفالته ديده ميشوند كه دامنه آنها تا حدود يك كيلومتر بطور پراكنده ومنقطع بسمت سد خيرآباد و سمت چپ جاده انديمشك باهواز ميرسد . ادامه اين تپه ماهورها در انتهاي منطقه وحدود اراضي آهو دشت نيز ديده ميشوند . 

خاكهاي شاوور جنوبي خصوصاً در قسمت هاي جنوبي داراي وضع توپوگرافي نامنظمي است و درآنها آثار بريدگيهاي مسير قديمي رودخانه كرخه در تراسهاي ساحلي مرتفع بخوبي مشاهده ميشود . 

وضعيت پستي و بلندي در اين قسمت براي احداث شبكه هاي آبياري چندان مساعد نيست و بايد عمليات تسطيح در آنها انجام پذيرد . 

8- وضعیت عمومی خاک های شاوور:

بطور كلي منشاء تشكيل خاكهاي منطقه رسوبات كرخه است كه از تراسهاي متعدد تشكيل يافته و مراحل مختلف رسوبگذاري و تغيير ارتفاع در بستر رودخانه را ميتوان بوضوح مشاهده نمود . 

برخي از اين تراسها  در اثر طغيانهاي ساليانه شسته شده و بستر رودخانه پيوسته در جاي ديگر بواسطه ته نشين شدن رسوبات اراضي جديد بوجود آمده است بافت خاكها بغير از خاكهاي قسمتهاي جنوبي كه در اثر باد بوجود آمده اند . از متوسط تا سنگين SILTY CLAYLOAM تا SILTY CLAY متغير بوده و رنگ خاك از خاكستري مايل به قهوه اي تا قهوه اي تيره ميباشد . گچ بطور عموم در منطقه به شكل ميسليوم و كريستال يافت ميشود و مقدار آهك بصورت پودر و كانكريشن در نيمرخ خاكها كمتر مشاهده شده است . اراضي حاشيه رودخانه كرخه داراي قابليت نفوذ متوسط است زيرا بواسطه جريان آب رودخانه ، زهكشي طبيعي در خاكها مناسب بوده ولي در ساير قسمت هاي منطقه به علت سنگيني بافت قابليت نفوذ آب در خاكها رضايت بخش نيست و اراضي غالباً به حالت اشباع و باتلاقي باقيمانده اند . 

9- آب های تحت الارضی:

در اراضي شرق منطقه سطح آب زيرزميني بالا و عمق آن بين 60 سانتيمتر تا دو متر ميباشد ولي در زمينهاي حاشيه رودخانه كرخه بعلت داشتن زهكش طبيعي عمق آب زيرزميني خيلي پايين است در قسمت هاي خطالقعر منطقه آب زيرزميني بالا بوده بنحوي كه سبب ايجاد اراضي باتلاقي شده است قسمتي از اين اراضي از عشيره حسين مشلوش بعرض 200 متر تا عشيره شيخ طالب ادامه دارند كه اقدام به احداث كانالهاي زهكشي رو باز در آن خاكها شده است . با عنايت به اين مطلب يادآور مي شود كه اراضي وسيعي در غرب خط راه آهن قرار دارند كه در حال حاضر به باتلاق تبديل شده اند اين اراضي همه سـالـه از زه آب رودخانـه شاوور (نهـر خـارور ) استفـاده نموده و قسمتي از آنها تحت كشت شلتوك قرار مي گيرند كه رسوبات باقيمانده در سطح باتلاقها اراضي را به شوره زار تبديل ساخته است . كيفيت آب هاي زيرزميني بسيار شور و داراي مقادير زيادي املاح محلول ميباشند كه براي آبياري مناسب نيست .  

 

 

 

 

 

 


no News